ЧӨЛӨӨТ АГУУЛГА

МОГУЛ ГЭДЭГ НЬ МОНГОЛЧУУД ЮМ ГЭДГИЙГ ДЭЛХИЙН ТҮҮХЧИД САЙН МЭДНЭ.


2016 оны 01 сарын 14, 17:06

Энэтхэг дэх Их монголчуудыг “mughal, moghul, mogul” хэмээн түүхийн болон бусад ном зохиолуудад янз бүрээр дуудаж, бичиж тэмдэглэсэн байх юм. Сүүл үеийн түүхийн ном бичгүүдэд “mughal” гэсэн нь түгээмэл  Монгол хэлнээ олонхдоо Могол, зарим үед Могул гэж буулгаж, нэршсэн байна.

Энэтхэг дэх Их Монголчуудын түүх бол яаж ч үгүйсгэж, баллуурдах аргагүй Монгол үндэстний их түүхийн нэг хэлтэрхий, салаа салбар нь юм. Үүнийг дэлхийн монгол судлаач эрдэмтэд төдийгүй энэтхэгийн түүхч мэргэд хүртэл ном бүтээлдээ зүйл бүрээр бичиж тайлбарласаар иржээ.

Египет, Ойрхи дорнод дахь Ил хаант улс, Дундад Ази дахь Цагаадайн улс, Орос ба Дорнод европ дахь Алтан ордны улс, Хятад болон Зүүн өмнөд Ази дахь Юань улсын түүхийг Монголчууд бүтээсэн.

Энэтхэг дэх Их Могол хэмээн түүхэнд үлдсэн байдаг. “Монгол” хэмээх үг перс, хинди хэлэнд “могол” болон хувирсан байна.

Энэтхэгийн Таж махал бунханыг байгуулсан Бабур хааныг Дундад Азиас ирсэн түрэг эсвэл Узбекээс гаралтай гэсэн ойлголт түгээмэл байдаг. Түүхчид Бабур хааныг XIV-XVI зуунд Дундад Азид оршиж байсан Моголстан хэмээх Цагаадайн улс болон Төмөр хааны үр хойчоос гарвалтай хэмээн үздэг.

1_14

Дели их сургуулийн дэд ерөнхийлөгч Сатиш Чандра нь Энэтхэгийн дундад зууны түүх, тэр дундаа Их Монголчуудын түүхийг нарийвчлан судалсан хүмүүсийн нэгэнд тооцогддог. Тэрбээр “Дундад зууны Энэтхэг: Султанаас Моголчууд хүртэл. Моголын эзэнт гүрэн” (Medieval India: From Sultanat to the Mughals. MUGHAL EMPIRE (1526-1748)) номондоо Энэтхэг дэх Их монголчуудын угсаа гарвалыг Барлас овгийн Төмөр болоод Чингис хааны хүү Цагаадайн угсааныхан болох Монгол хан, Казан ханаас гаралтай болохыг онцолсон байна.


Жавахарлал Неру “1526 онд Дели дэх дорой буурай, өөдгүй афганы султаныг Бабур ялснаар Энэтхэгт шинэ эрин үе, Монголчуудын шинэ эзэнт улсын үе эхэлжээ” хэмээн “Ертөнцийн түүхийг сөхөн үзвэл” номынхоо хоёрдугаар ботийн 88 дугаар бүлэгт бичжээ. Тэрбээр “Моголуудын” гэхгүйгээр “Монголчуудын шинэ эзэнт улсын үе” хэмээн зориуд цохон бичсэн байдаг.


Энэтхэгт сайн танил болсон Алекс Рутерфордын “Моголын эзэнт гүрэн: Умардын түрэмгийчүүд” (Empire of the Moghul: Raiders from the North) романд Бабур хаан нь өөрийн өвөг дээдэс болох монголчууд хийгээд Чингис хааны түүхийг сайтар мэддэг, түүнээс олонтаа үлгэр авдаг, бахархдаг байсан тухай хэд хэдэн газарт дурдсан байна. Энэ ном түүхэн роман учраас эх үндэс дээр суурилсан нь тодорхой.


Мөн германы нэртэй дорно дахины судлаач Аннемари Шиммэлийн “Их Моголын эзэнт гүрэн: Түүх, урлаг, соёл” (The Empire of the Great Mughals: History, Art and Culture) номд ч Могол хийгээд Монголын хоорондох холбоог тодорхой дурдсан байдаг.

Дели хотын Educational Trust хэвлэлийн газрын эзэн Сри Самаж “Монголчуудаас Чингис, Хубилай, Хүлэг, Бабур, Акбар гээд олон их хаад төрсөн” хэмээж байсан.


Бабур хаан нь эцгийн талаасаа Төмөр хааны, эхийн талаасаа Чингис хааны шууд угсаатай хүн юм. Бабур өөрөө бичсэн намтар болох “Бабаарнама” номонд үүнийг маш тодорхой бичиж үлдээжээ. Түүний эцэг Ферганы захирагч Омар шейх Мирза нь Доголон Төмөр хааны дөрөвдэх үе, харин ээж Хөтлөг хатан нь Цагаадайн улсын үлдэгдэл болох Моголстаны хаан Үнүсийн охин байжээ.  

Бабур нь түрэг биш монгол гаралтай ажээ. Түрэгүүд Төмөрийг монголжсон түрэг хүн гэж зүтгэсэн байдаг ч зарим түүхийн эх сурвалжид “харийн түрэмгийлэгч” гэж бичсэн нь байдаг. Тухайлбал, өнөөгийн Болгар, Босни-Серби, Унгарыг ниргэж Европыг чичрүүлж явсан Түрэгийн Их султан сохор I Биязидийг 1402 онд доголон Төмөр хаан эх нутаг дээр нь хиар цохиж, өөрийг нь олзлоод шувуу мэт алтан торонд хийж, зугаа цэнгэл хийн дэргэдээ авч явдаг байсан гэдэг. Үүнийг түрэгүүд “харийн түрэмгийлэгч манай хааныг гутаан доромжилж байна” хэмээн тэмдэглэж байжээ. Үүнээс үзвэл, Бабур хаан нь түрэг гаралтай бус монгол гаралтай ажээ.

Өнөөгийн Узбекстан улсын үндэслэгч нь Төмөр хаан болон түүний эцэг бөгөөд узбекчүүдийн бахархал юм. Төмөр нь язгуурын монгол байсныг түүх судар илхэнээ гэрчилдэг. Язгуурын монгол аймаг болох Барласын их ноёны хүү бөгөөд эхийн талаас бол Зүчи ханы угсаатай. Барлас нь 1206 онд Их Монгол улс байгуулагдахад бүрэлдэхүүнд нь багтаж байсан 26 овог аймгийн нэг. Барласын Хубилай жанжин нь Чингис хааны шадар өрлөг, дөрвөн хошуучийн нэг юм. Төмөр хаан Цагаадайн угсааны хааны гүнжтэй гэрлэж байсан.

100 гаруй жилийн дараа ч Бабур хаан мөн монгол угсааны Мэнлиг (Manglig) гэдэг овгийн тэргүүний охин Аюушийг их хатнаа болгож байсан гэдэг. Тэгэхээр 1500 оны үед Дундад Азид Мэнлиг (Mаnglig) нэртэй монгол овог аймаг оршиж байжээ. Энэ нь Тэв тэнгэрийн эцэг, Хонхотны Мэнлиг эцгийн 13 хүүхдийн үр хойч гурван зууны дараа овог аймаг болтлоо өсөж өндийжээ.


Чингис хаан бүх монголын аймаг, овгуудыг үр хүүхдүүддээ хувааж өгсөн уламжлал дундад зуунд нэгэнт бий болоод байв. Нэн ялангуяа дундад азид сохор, доголон, тэнэг мунхаг ч хамаагүй алтан ургийн шууд удмын хүн л хаан, жолоодогч суух зөрчиж болдоггүй зарчимтай байжээ. Сатиш Чандра “Монголын эзэнт гүрэн нуран унасны дараа ч Төв Азид Чингис хааны үр удам биднийг хууль ёсоор захирах учиртай гэсэн ойлголт удаан хугацаанд оршиж байсан” хэмээн Гави Хамблийн “Central Asia” (London 1969) номоос иш татан тэмдэглэжээ. Тийм учраас Төмөр өөрийгөө их хаан гэж нэрлэж зүрхлээгүй бөгөөд эмир гэдэг удаах зэргийн цол хэргэм хэрэглэж байсан төдийгүй алтан ургийн Хусейн гэгчийг хаан ширээнд бэлгэдэл төдий залж, өөрөө өмнөөс нь бүхнийг шийдэж байсан билээ. Төмөрийн эцэг Барлас овгийн ноён Тарагай нь хэдий алтан ургийн гарвалтай ч шууд хаан ширээ залгамжлах эрхгүй холдож хөндийрсөн, хаан угсааныхны дээд, доод аль нэг үеийн төрөл овогтон байсантай холбоотой аж.

Монголд тайж угсаатай хэдэн мянган хүн байсан ба тэд бүгд Чингис хааны цустай, алтан урагт харьяалагддаг хүмүүс байжээ. Тайж гэдэг бол ван, гүнгийн адил гавьяа зүтгэлээр шагнал болгон өргөдөггүй, зөвхөн алтан ургийнхны л дархалсан нэр болон үеэс үед, үрээс үрд уламжлагдан ирсэн байдаг. Зөвхөн боржигон овогт л тайж нар байсан юм биш урианхан, олхонуд, жалайр, бэсүд гэх мэт монголын бүх овог аймгуудын тайж нар нь угсаа гарвалын хувьд адилхан алтан урагт харъяалагдаж байжээ.

Европ дахинд дундад зууны үед монголчуудыг Татар хэмээн нэрийдэж байсан. Жастин Мароззи “Төмөрийн эцэг Тарагай нь Барласын ноён. Барласууд нь татарууд буюу Монгол гаралтай түрэг хүмүүс юм. Тэд XIII зуунд Төв Азийг байлдан дагуулсан Чингис хааны удмынхан билээ” гэжээ. Тарагай ноёны хатан нь Зүчийн удмын гүнж байсан.

Энэтхэгийн Их Монголчууд өөр хоорондоо Цагаадайн хэл хэмээх өдгөө нэгэнт устаж үгүй болсон хэлээр ярилцдаг байсан ба өнгөрсөн зууны эхэн хүртэл Энэтхэгт зөвхөн дээдэс язгууртны, ордны түвшинд буюу Их Монголчууд л өөр хоорондоо энэ хэлээр ярьдаг байжээ. Хэдэн зууны туршид оршиж ирсэн Цагаадайн улсын төрийн хэлийг ийнхүү Цагаадайн хэл (Chagatai language) гэж нэрлэж байсан байдаг. Дундад Азид нэгэн үе, ялангуяа XV-XVI зууны үед өргөн хэрэглэгдэж байсан энэ хэл нь түрэг хэлний ай савын нэг салбар болох уйгур хэлний нэлээд эртний хэлбэрт суурилсан, монгол язгуурын үг олонтой байжээ.

Бабур хаан энэ хэлээр намтраа бичсэн нь уг хэлний бичгийн томоохон дурсгалын нэгэнд ордог. Гагцхүү Дундад Азид аж төрсөн жалайр, барлас, бэсүд зэрэг олон монгол аймгууд нь он удаан жил түрэгүүдтэй холилдож, хожим цөөнх болж, дээрээс нь лалын шашинтан болцгоосноор түрэг, персийн соёлын нөлөөнд гүнзгий автсан нь тийнхүү түрэгжихийн үндэс шалтгаан болжээ.

Эх сурвалж: www.touristinfocenter.mn

САНАЛ БОЛГОХ НИЙТЛЭЛ

  • Apple-д ажилд орохыг хүсэгчдээс асуусан хамгийн хэцүү асуултууд
    Apple бол залуусын ажилд орохыг мөрөөддөг компаниудын нэг. Тэдний хүний нөөцийн мэргэжилтнүүд ажил горилогчоос янз бүрийн асуулт асуудаг гэнэ. Үүнд өмнөх ажлын туршлага, ур чадвараас гадна математикийн хэцүү бодлогууд ч байдаг аж. Карьерийн сэдвээр ажилладаг Glassdoor сайтад тус компанид ажил горилон ярилцлаганд орж байсан хүмүүст учирч байсан асуултууд нийтлэгдсэнийг орчуулан хүр...
  • Кенийн загасчны ажлын нэг өдөр
    Өдөржин нарны туяанд харлаж, түлэгдэтлээ зогсох тэдний хувьд загасчлах амаргүй. Завины хэмжээ жижиг, удаан хугацаанд модон завин дотор олуулаа зай багатай явахад булчингууд ихэд хөшиж өвддөг тул тэд наймаалж биендээ наан "массаж" хийх маягаар булчингаа амраах ажээ. Дараа нь наймаалжаараа шөл хийж өл залгуулдаг байна. Эх сурвалж: www.boredpanda.com
  • Хэрэв та захирал бол: ТАНЫ БИЗНЕСТ ТУЛГАРЧ БУЙ АСУУДЛУУД
    Бидний цувралаар хүргэж буй "Энэ бол захирлын ажил" номны дараагийн хэсэг ---------------------------------------------------------------------------------------------- Энэ номыг бичигч би вээр лекц, удирдлагын түвшний сургалтан дээр “Танай компаний асуудал нь юунд байна вэ? Захирлыгаа муулсан ч болно, юу ч хамаагүй бичээрэй” гэж цаас тарааж, бичүүлж авдаг. Тэгээ...
  • Дутуу нойртой явах хөгшрүүлээд зогсохгүй маш аюултай!
         Дэлхийн эрүүл мэндийн байгууллагаас нэгтгэсэн 2015 оны статистик  тоо баримтаас үзвэл, дэлхийн хамгийн урт настай улсаар дундаж наслалт 84 гэсэн үзүүлэлтээр Япон улс 1-р байранд оржээ. Гэхдээ Японы эмэгтэйчүүд дэлхийд №1 байхад эрчүүд нь №2-т оржээ. Эндээс үзвэл, дэлхийн хамгийн эрүүл хооллолт, эрүүл амьдралын хэв маягтай Япон улсад ч гэсэн эмэгтэйчүүд ...
  • Тэд бидний дунд байхгүй ч орлого нь нэмэгдсээр байдаг
    Зарим алдартай одуу энэ орчлонгоос явсан ч тэдний хийсэн бүтээсэн зүйл бидний дунд оршиж, түгсээр байдаг. Нас барсан одуудын орлогыг жагсааж, түрийвчийг нь өнгийдөг сонин хэвлэлүүд бас бий. Тэднийхээр бол 2014 оны хамгийн орлоготой одод нь энэ хүснэгтэн дэх хүмүүс. Мэдээж алдарт Майкл Жексон тэднийг тэргүүлсэн байна. 2009 оноос хойш түүний бүтээлүүд зарагдсаар байгаа бөгөөд нийт орлого ...
  • Бодибилдингээр 20 жил хичээллэж буй 4 хүүхдийн ээж
    Спортоор хичээллэх, үргэлж дасгал хийх, бизнес эрхлэх, гэр бүл, 4 хүүхдээ халамжлах гээд энэ бүхнийг нэг дор хослуулах амаргүй. Гэвч Австралийн Мельбурн хотын иргэн Аманда Доэртигийн хувьд энэ бүхнийг хослуулах тийм ч хэцүү биш бөгөөд тасралтгүй дасгал хийсээр 20 жилийг ардаа орхижээ. Тэрээр энэ бүх хугацаанд өдөр бүр 3 цаг хичээллэж, 7 өөр хоолны дэглэм баримтлан өдий хүрсэн байна. Эн...
  • Аз жаргалын шаахай /алгын чинээ өгүүллэг/
    Шилэн шаахай олсон ханхүү түүнийг шүүрэн аваад хэлэв: - Ямар гайхамшигтай уран нарийн хийцтэй, үзэсгэлэнтэй гутал вэ!...Энэ технологийг манай улсын урчууд дархад мэддэгсэн бол. Ханхүү маш шуурхай хөдлөж маргааш нь улсынхаа бүх урчуудыг цуглуулан эрдэм шинжилгээний хурал хийлээ. Шилний дархан цэцэглэн хөгжиж эдүгээ улсынхаа эдийн засгийг гол тулж түших дэлхийд тэргүүлэх хэмжээний ...
  • Iphone хэрэглэгчдэд хүргэх ашигтай зөвлөгөө
         Iphone гэх ухаалаг утас нь аль улсад үйлдвэрлэгдсэнээс үл хамаараад үйлдлийн систем буюу IOS нь Apple корпорацийн төв сервертэй холбогдсон байдаг бөгөөд тухайн утасны үйлдлийн системд доголдол үүсэх бүрт мэдээллийг төв сервер рүү  мессежээр илгээдэг. Ийм шалтгааны улмаас Iphone хэрэглэгчид сар бүр 3000-5000 төгрөг илүү төлдөг байна. Үүнийг болиулах их э...
  • Samsung Galaxy S5 ба iPhone 5s-ийн харьцуулалт
    ...
  • Үл бүтэх амьтад байна
  • Дэлхийн хамгийн үнэтэй үнэртнүүд
    1. Imperial Majesty – Clive Christian Clive Christian нь дэлхийн хамгийн өндөр үнэтэй сүрчиг үйлдвэрлэгч компани. Imperial Majesty үнэртэн 215,000 ам.долларын үнэтэй. 2. Faubourg Extrait – Hermes үнэ: 1500 ам.доллар 3. Poivre – Caron үнэ: 2000 ам.доллар 4. Grand Extrait – Chanel Коко Шанель хэн нэгний хуулбарлаж чадахгүй онцгой найрлага бүхий үнэртэн бүтээ...
  • Сонирхолтой гэрлийн унтраалга
    Сүүлийн үед иймэрхүү унтраалга хийчихвэл хүмүүс гэрлээ сайн унтрааж байна гэнэ. Үр дүнд нь цахилгааны хэмнэлт сайжирч, зардал багасч байна гэнэ дээ. Айл гэрт нэг их зохимжтой бус байх. Харин албан байгууллагад иймэрхүү унтраалга тавьхад үр дүнгээ өгч байна гэнэ.Бид чинь их сониуч хүмүүс шүү дээ. Сониуч байдал дээрээ олон дахин унтрааж, асааж байтал тэр нь дадал хэвшил болох биз.
  • Алгын чинээ өгүүллэг
    Нэгэн бааранд дэндүү сайхан төгөлдөр хуурын тоглолт үзэв. Алдартай төгөлдөр хуурч байх гэж бодоод асуутал хэн ч мэдэхгүй, ямар ч тэмцээнд оролцож үзээгүй гэх залуу байв. Би: - Яасан хайран юм бэ? - Яршигтай явдал болж магадгүй болохоор гээд залуу инээн зургаан хуруутай хоёр гараа миний өмнө дэлгэн барив.   
  • Орондоо сайн эмэгтэйн 7 шинж
    №1. Юу хүсдэгээ мэддэг Би мэдэхгүй байна, чи л мэд гэдэг хонгоруудаас болгоомжилно уу. Учир нь тэд таны бодсон шиг "идэвхтэн" биш байх нь олонтаа. Юу хүсэж, юу хийхээ мэддэг бүсгүйчүүд орондоо чадварлаг байх магадлал өндөр гэнэ. Сүүлийн үед эмэгтэйчүүд илүү нээлттэй болж өөрийн таатай байх аргыг хэлдэг болсон. №2. Хоолонд сайн Түүний халбага сэрээтэй хэрхэн харьцаж байгааг...
  • ТАГТАН ДЭЭР ГАР
    Харвардын их сургуульд аливаа асуултад хариулах хамгийн түгээмэл хэллэг бол “it depends…” буюу асуудлын уг чанар ямраас хамаарч өөр өөр байх боломжтойг эхлээд хүлээн зөвшөөрдөг. Шууд зөв харилут, нэг мөр байр суурь баримтлахаас өмнө монголчуудын хэлдгээр “Долоо хэмжиж, нэг огтлох”-ыг илүүд үздэг.Энэ нь ерөнхийлсөн, бөөрхөнхийлсөн мэт сонсогдох ч хөндөж...
  • Яагаад дунд дүнтэй сурагчид амжилтанд хүрэх нь их байдаг вэ?
    Их Британий сэтгүүлч Жон Халтивангер: “Сургуулийн дүн хүний ухааны түвшинг харуулдаггүй ба онц дүнтэй байсан сурагчдаас илүүтэйгээр дунд авдаг байсан сурагчид амжилтанд хүрдэг байна.” хэмээн өөрийн нийтлэлдээ бичжээ. Яагаад дунд дүнтэй сурагчид амжилтанд хүрэх нь их байдаг вэ? 1 Сайн диплом гэдэг үргэлж сайн ирээдүйгээр хүнийг хангадаггүй. Муу сурсан ч сайхан амьдарч бо...
  • Нэг л өдөр мөрөөдөл чинь биелнэ?
    Хэзээ ч мөрөөдөхөө битгий зогсоо гэсэн постер би саяхан харлаа л даа. Постерийн дор нэг зураг байна аа тэр нь гүйлтийн зам дээр гүйж буй усны үхэр толинд өөрийгөө ганц эвэрт морь болчихож гэж харж байгаа юм байна. Ёжтой ч юм шиг, хөгжилтэй ч юм шиг ямар ч байсан урам зориг өгөхөөр биш. Мөрөөдөөд л бай нэг л өдөр мөрөөдөл чинь биелнэ гол нь мөрөөдөхөө л больж болохгүй шүү, мөрөөдөхгү...
  • YouTube тоглоомчдод зориулсан YouTube Gaming, YouTube Built-ээ танилцууллаа
    Хэрэглэгчдийн хэрэгцээ болон тоглоомын ертөнц рүү хөл тавихаар YouTube өөрийн YouTube gaming аппликейшнийг танилцууллаа. Орчин үед тоглоом төрөл бүрээрээ байдаг болжээ. Тоглоом зохиогч нар ч тоглоомын төрөл, чанарт анхаарал хандуулж байна. Интернет дээр хэдэн мянгаар тоологдох видео тоглоом тавигдаж байгаа бөгөөд үүний тухай видео, трейлер, хакууд ч тавигдаж байна. Энэ их олон төрөл то...
  • Адриано Челентано болон Клаудия Мори нарын хайрын түүх
    Италийн хамгийн сайхан үлгэр жишээ хос болох Адриано Челентано болон Клаудия Мори нарын алтан хурим тохиож байна. Тэд 50 жилийн өмнө гэрлэж, тэдний хайрын түүх Италийн романтик киноны сэдэв болж байв. Тэд анх 1963 онд "One Strange Type" киноны зураг авалтын үеэр танилцсан ба Моригийн хувьд уг эрийн дууг сонсож, киног нь үзэж байсан ч биеэ авч яваа байдал нь хачин этгээд тул с...
  • Анатомийн нэхмэл үзүүлэн
Та соёлтой, боловсон, хуулийн хүрээнд сэтгэгдлээ үлдээгээрэй. Баярлалаа.
  • 500 тэмдэгт
  • болих
  • оруулах

Холбоо тогтоох

Та Like дарж манай мэдээллийг авч байгаарай.