ЧӨЛӨӨТ АГУУЛГА

ШИВЭР МОЛЦОГ ХАНДГАЙ (ALCES ALCES PFIZENMAYERI ZUKOWSKI, 1910)


2016 оны 01 сарын 29, 12:52

Баг. Туруутан - Artiodactyla

Овог. Бугынхан - Cervidae

Статус: Нэн ховор зүйл. ДБХХ-ны Улаан дансны ангилалын шалгуураар олон улсын хэмжээнд “анхааралд өртөхөөргүй”, бүс нутгийн хэмжээнд “устаж болзошгүй” хэмээн үнэлэгдсэн [1]. Таних шинж: Биеийн урт 300 см, сэрвээний өндөр 240 см, жин 570 кг хүрнэ [2]. Бие харьцангуй богино, том, лагс. Мөчид урт. Чих урт, сүүл богино. Дээд уруул доод уруулаа бүрхэж унжина. Хоолойдоо арьсан унжлага буюу сүүхтэй. Мэнжийн сүүх сүндэснийхээс том. Мэнж олон салаалсан том эвэртэй. Эврийн уг богино, бүдүүн, дундаа хавтгай, зөвхөн дээд захаараа олон салаатай. Зүс жигд хар халтар бараан, хөл, хоншоор цайвар [2,3,4,5].

Тархац, байршил нутаг: Хэнтийн уулархаг нутгийн Онон, Хэрлэн, Туул, Хараа, Ерөө, Минж голын тайга, Хөвсгөл орчимд Улаан тайга, Хордил нуруу, Үүр голын сав, Умард Хангайд Бүтээлийн нуруу, Бүрэнгийн нурууны зүүн хэсэгт тархана [1,3-6,7-13]. Гол горхийн хөндийн ам татмын чийгтэй бургас, сөөгөн хус торлогон шугуйт намгархаг нуга, уулын хажуугийн торлог ихтэй үргэлжилсэн ойд нутагладаг [3,5-14]. Гол, горхи, нуур усны ойролцоо байх дуртай [3,5]. Өвөл, зуны байршил нутаг бараг адилхан [5]. Хэнтийд өвөл уулын 2000 м--т өгсөн ойн дээд зах хүртэл бэлчиж, зун заримдаа уулын тагд үзэгддэг [3,5]. Нэн хязгаарлагдмал тархацтай.

Амьдралын онцлог: Ороо нийлэгт IX сард орж, V сарын сүүлч, VI сарын эхээр сүндэс 1-2 ходол төрүүлнэ [5]. Голдуу ганц хоёр толгойгоор тааралдана. Хааяа бүлээрээ 6 хүртэл толгойгоор сүрэглэнэ [3,5]. Бие гүйцсэн манж ганцаар явна. Зун төрөл бүрийн ургамал, өлөн, хөвд, найлзуураар идэшлэнэ. Өвөл бут сөөгийн нахиа найлзуур, мөчир, хөвд зонхилон иднэ. Зун намар мараа долооно. Өглөө, үдэш, шөнө идэвхтэй [3,7,8-14]. Тоо толгой, хомсдох шалтгаан: Бараг судлаагүй. Дээр үеэс мах, арьсыг ашиглах зорилгоор агнаж ховордуулжээ [5,9,10]. Наяад оны эхээр 1000 га-д ноогдох толгойн тоо Хэнтийн Минж голын савд 1-2, Захар, Хэрлэнгийн эхэнд 3-5, Ерөөгийн эх Шарланд 3-4, Бүрэнгийн нурууны зүүн хэсэгт, Ононы эх Тарс орчимд 10 км-т тус бүр нэг тохиолдож, бүх тархац нутагтаа 10 гаруй мянган толгой байсны, 70 хувь Хэнтий, Хангайн уулархаг нутагт тохиолдоно [4,5,13,14]. Монгол оронд 2010 оны байдлаар, 39945 км2 нутагт 1.6 бодгаль ноогдох нягтшилтайгаар 7100 орчим шивэр молцог хандгай тархан байршиж байгааг тогтоосон байна [15]. Хууль бусаар агнадаг. Чоно төлийг хялбар барьж хороодог бөгөөд Хэнтийд хандгайд халдах нь түгээмэл. Хамар залгиурын гуур ихтэй [5]. Байршил нутаг, халиун буга, бор гөрөөс, хүдэр, зэрлэг гахайтай давхцана [5]. Устах аюулд орсон зүйл.

Хамгаалсан байдал: Агнахыг 1953 оноос хуулиар хориглож, Амьтны тухай хуульд нэн ховор амьтнаар бүртгэсэн. Монгол улсын улаан номонд оруулсан.Тархац нутгийн 20 орчим хувь нь улсын тусгай хамгаалалтай газарт хамрагдсан [1,13,14]. Хамгаалах арга хэмжээ: Тархац, нөөц биологийг судалж, хамгаалах арга боловсруулан хэрэгжүүлэх, байршил нутгийн улсын болон орон нутгийн тусгай хамгаалалтад эзлэх хувийг нэмэгдүүлж, хамгаалалтыг сайжруулах, зэрэг амьдрах орчныг хамгаалах арга хэмжээ авах, хууль бус агналтыг таслан зогсоох, удмын санг хадгалах.

Эх зохиол, мэдээ: 1. Clark нар, 2006. 2. Гептнер нар, 1961, 3. Банников, 1954, 4. Соколовнар, 1983, 5. Дуламцэрэн, 1989, 6. Дуламцэрэн, 1970, 7. Намнандорж, 1976, 8. Хайдав нар, 1969. 9. Дамдин, 1963, 10. Намнандорж, 1964, 11. Соколов нар, 1980, 12. Базардорж нар, 1984, 13. Шагдарсүрэн нар, 1987, 14. Шийрэвдамба нар, 1997, 15. Монгол орны ойн туруутан амьтдын судалгаа, 2010.

Эх сурвалж: ШУА "Улаан ном"

01_2

Бусад эх сурвалжид: Дэлхийн бөмбөрцгийн хойд хагас, ойт хээрийн бүсэд тархан амьдардаг. Хандгай нь Монгол орны Хэнтий, Хангай, Хөвсгөл, Их Хянганы салбар уулс, Халх, Нөмрөгийн гол орчмоор тархсан, бугын язгуур дотроо хамгийн томд тооцогддог, Монгол улсын улаан номд бүртгэгдсэн, агнахыг хориглосон дархан цаазтай ховор амьтан юм. Хандгай том цээжтэй, бөгтөрдүү өндөр сэрвээтэй, урт хөлтэй, бахим бүдүүн богино хүзүүтэй, том толгойтой, жижиг нүдтэй, монхор том хамартай, дээд уруул нь махлаг том байдаг. Хүзүүний доод хэсэгт 25-40 сантиметр арьслаг зөөлөн ургац буюу молцогтой. Биеийн зүс нь боровтор хар, хамар дээгүүрээ цайвар бор өнгөтэй, бугын төрөлд хамаарах боловч борвиндоо цагаан үс буюу тана үгүй. Хавар гуужиж эхлэх бөгөөд зуны турш үргэлжилнэ.

Нас бие гүйцсэн эр хандгайн биеийн урт 3 метр орчим, сэрвээний өндөр 2.3-2.5 метр, чихний урт 26 сантиметр, биеийн жин 360-600 килограмм, эврийн дэлгэмэл урт 150-180 сантиметр ба 20-30 килограмм хүнд ажээ. Хандгай эврээ жил бүр 11-12 дугаар сард гээж, 3 дугаар сараас цусан эвэр урган, 8 дугаар сард ясжиж гүйцдэг. Эмэгчин хандгай эвэргүй, биеэр эрэгчнээсээ  багавтар. Хандгайн эрийг нь Мянжиг, эмийг нь Сүндэс, төлийг нь Ходол гэдэг. Хандгай зуны улиралд ус, намаг элбэгтэй газар, өвлийн улиралд бутлаг ургамалтай голын эрэг, тохой нөмөр нөөлөг сайтай газар бэлчээрлэдэг.  Ямар ч өргөн гол мөрөнг саадгүй сэлж гардаг онцлогтой. Гол дотор ургасан усны ургамал идэх дуртай бөгөөд өвс ургамал хайн хэдэн минут ч усан дотор толгойгоо байлгаж чаддаг гэнэ. Хоол тэжээлийн олдоцоос болж улирлын нүүдэл хийх нь байдаг. Идэш тэжээлийн нөөц хомс байвал нэг газраа хэд хоноод дахин бэлчээр сэлгэн нүүдэллэдэг.

Хандгай цагт 55 километр хүртэл хатирдаг. Хоёр наснаасаа үржилд ордог, эр хандгай орооныхоо үед тэнүүчилдэг,  хандгай олноороо сүрэглэдэггүй, эр эмээрээ хослон явдаг. Орооны үед эр хандгай нь эмийгээ эрж урамдах бөгөөд хандгайн урамдалт нь бугын урамдалтаас сул, бөглүү ба 0.5-1 километрт дуулдана. Эр хандгай зөвхөн нэг эмийг дагах бөгөөд эрэгчингүй эм хандгай ганцаараа амьдарна. Эм хандгай 230 орчим хоног хээлээ тээж, гол төлөв нэг юмуу, ховор тохиолдолд ихэр тугал төрүүлнэ. Ходол төрснөөс хойш 10-12 минутын дараа хөл дээрээ тэнцэж, хөхөө эрж эхэлдэг. Эхийнхээ сүүг 3.5-4 сар хөхнө. Хандгайн сүү 8-13 хувь тослогтой, 12-16 хувь уурагтай байдаг ажээ. Хандгай байгаль дээрээ 10 түүнээс дээш наслах нь цөөн боловч 10 наснаасаа хөгширч эхэлдэг байна. Гэхдээ тэжээвэр байдлаар 20-22 жил насалдаг ажээ.

Эх сурвалж: Ч.Буянбадрах "Монгол орны лавлах" эмхэтгэл ном touristinfocenter.mn

САНАЛ БОЛГОХ НИЙТЛЭЛ

  • Эмэгтэйчүүдийн 3000 жилийн гоо үзэсгэлэнгийн хувьсал 3 минутанд
  • Болж хоёр муу золиг, ингээд ч болов олонтойгоо байг
  • Fifty Shades of Grey-г үзсэн ээж, эмээ маань юу гэв?
    Миний хувьд би ээж болон эмээтэйгээ хагас нүцгэн шахуу Jamie Dornan хэрхэн аяглаж байгаа талаар ярилцсан нь анхны удаа нээлттэй байсан минь тэр байлаа. Учир нь энэ кино нээлтээ хийх болсон цагаас хойш хүмүүст үзэхгүй байх анхааруулга явж, зарим газарт хорьж байсан. Найз маань надтай үзэх хүсэлт тавьсан тул би үзэхээсээ өмнө өөрийн үнэнч зөвлөх болсон эмээ болон ээжтэйгээ зөвлөлдөхийг хү...
  • Бүсгүйчүүд бүх амьдралынхаа туршид хэдэн жил хоолны дэглэм барьдаг вэ!
         Англид эмэгтэйчүүдийн  дунд турах зорилгоор хоолны дэглэм хир удаан барьдаг  талаар судалгаа явуулжээ. Гэтэл  амьдралынхаа туршид бүхэл бүтэн 17 жил! гэсэн цочирдмоор тоо гарсныг "Cosmopolitan" сэтгүүлд нийтэлжээ. Мөн дээрх судалгаанаас үзвэл, Англи эмэгтэйчүүдийн 90% нь амьдралдаа ядаж нэг удаа хоолны дэглэм барьж, дунджаар нэг жилд...
  • БЭР ГУЙХ ТУХАЙ
    Монгол орон өргөн уудам. Олон ястнууд амьдардаг тул тэр хэрээр ёс заншлын, амьдралын хэв маяг бага зэрэг өөр болдог. Зүүн аймгууд, баруун аймгууд, төвийнхөн гэх зэргээр энэ ёс заншлын ялгаа харагддаг. Бэр гуйх ёс ч тэр хэрээр өөр.  Гэхдээ ерөнхий нэгэн дүр төрх харагддаг бөгөөд түүний талаар тайлбарлая. Бэр болгох хүнээ сонгоно. Мэдээж үр хүүхдүүдийн хайр сэтгэлийг үндэслэн бэ...
  • ХИРГҮЙ ЦЭВЭР СЭТГЭЛ
    “Хиргүй цэвэр сэтгэл” гэдэг ухагдахуун ер нь америк хавийн ахуй амьдралд л тэрхүү үлгэр дуурайлал болсон зүйл нь байсан байх. Жишээ нь юу юуны гэнэ үү нэг мундаг их сургуулийн юу юуны гэнэ үү нэг мундаг эрдэмтэн эмэгтэй “Хүүхдийн хиргүй цагаан сэтгэл гэж юутай ариун нандин” гэх мэтээр тун утга балархай үгийг бүр нэг уярч хайлсан нүдээр шүүрс алдан өгүүлэхэд дэргэд...
  • Би Баярмаа багшдаа хайртай
    “Баярмаа багшийн группийнхэн” гэдэг лут нэртэй, багшдаа дулдуйдан бас ч гэж нэлээд биеэ тоох хандлагатай хэдэн нөхөд орос хэлний хичээлийнхээ дараа үндсэн ангидаа орж ирэхэд манай нөгөө группийнхэн тэвэг тоглосон, пуужин нисгэсэн хэдэн атаманууд л сууж байдаг сан. Тэвгэнд бухимдаж пуужинд оногдсон хэсэг нөхөд Баярмаа багшийн группийнхнийг атаархангуй сонжих нь сэтгэлд ...
  • NBA Зуны солилцоо, наймаа
    Улирал бүрийн төгсгөлд NBA-д багууд хоорондын солилцоо наймаа явагдаж, чөлөөт агент болсон тоглогчид өөрийн багийг сонгож, гэрээ хийх гээд амралтыг бас л завгүй өнгөрүүлдэг. Мэдээж сагсанбөмбөг сонирхогчдын хувьд ч ирэх улиралд аль баг хэрхэн хүчээ зузаатгахав, өөрийнх нь дэмждэг баг яах бол гэдэг хүлээлттэй байдаг. NBA-ийн 2015 ОНЫ ЗУН БОЛЖ БУЙ БҮХ СОЛИЛЦОО, НАЙМААНУУДЫН НЭГДСЭН МЭДЭЭЛ...
  • Юуг ч хэзээ ч хийхэд оройтдоггүйг баталсан хүмүүс - Үргэлжлэл №3
    Өмнөх 2 цувралаараа та бүхэнд нас бол зүгээр л тоо бөгөөд юуг хэзээ ч хийхэд оройтдоггүй гэдгийг өөрсдийн түүхээрээ батлан харуулж чадсан Жеффри Лайф, Андрей Чирков болон Игорь Гольдман гэх гайхалтай эрхмүүдийг танилцуулж байсан билээ. Харин энэ удаад тэдний нэгэн адилаар юуг ч хэзээ ч хийхэд оройтдоггүй гэдгийг баталсан хамгийн сүүлийн хүн болох хадагтайг танилцуулж байна. Түүний хувьд...
  • Эрчүүд эмэгтэйчүүдээс богино насалдаг 15 шалтгаан
    Дэлхий дээр өндөр насалж буй хүмүүсийн дийлэнх хувь нь эмэгтэйчүүд байдаг гэсэн аман яриа байдаг харин үүнийг хэр бодит болохыг шалгахаар эрдэмтэд судалгаа явуулжээ. Судалгаанд 49 хүнийг хамруулахад зөвхөн 2 нь л эрэгтэй байв. Ийнхүү энэ яриа үнэн болох нь батлагдав. Эрчүүд эмэгтэйчүүдээс богино насалдаг шалтгаан эдгээр ч байж болох юм.
  • Эмэгтэй морины сүү
    Амьдрал бол асуулт ба хариулт.  "АХА" нэвтрүүлэг хөлсний тэрэг, зоогийн газар, нийгмийн сүлжээ, албан газар, айл гэрт гарсаар байна.   -Айргийг юугаар хийдэг вэ?  -Эмэгтэй морины милкээр   -Буриад чинь Тува бил үү? -Нийслэл нь Элстэй байх аа   -Эрүүл явбал улсын наадмыг яана гэдэг билээ? -Найрна   -“Чио чио сан” т...
  • Бурхантай бүү наймаалц
    Ухаарал өгсөн их гоё нийтлэл байна. Та ч бас тайван суугаад, эсвэл хадгалж аваад дараа нь тухтай суугаад ухаараад нэг уншаад үзээрэй. Гомдол гэдэг зүйлийг өөрөөс холдуулж уучилж мартах гэдэг хүнд өөрт нь ямар хэрэгтэй зүйл болох, бусдын ба өөрийн аминч үзлийн талаар дахин нэг бодох хэрэгтэй болов уу. Ажил бүтээгээд өгчих, өвчин эдгээгээд өгчих гэж бурхантай наймаа ярина. Залбирах нь хү...
  • Шилдэг аавууд
    1. Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүгээ өдөр бүр 29км үүрч сургуульд нь хүргэж өгдөг аав 2. Охиныгоо бусдаас ялгаатайг  мэдрүүлэхийг хүсээгүй аав 3. Охиныхоо үсийг сайхан самнаж сурахын тулд үсчний сургуульд явсан ганц бие аав 4.  Охиныхоо хүсэлд нийцүүлэн хувцасласан аав. 5. Тэргэнцрийг танк болгон хувиргасан хойд эцэг 6.  Хүүхдийнхээ боловсролд зориулан бин х...
  • Хүйсийн ялгаа
    Эрэгтэй эмэгтэй хүмүүс угаасаа л ялгаатай. Ядаж л хүйсийн ялгаа. Урт үсний ялгаа. За тэгээд цээжин дээрх хоёр мэнгэний ялгаа гээд байна. Гэхдээ одоо энэ онигоон дээрх ялгаа бол бас супер юм байнаа.
  • Жастин Тимберлейкийн хүүгийн зураг олон нийтэд ил болов
    Жастин болон Жессика нар удахгүй төрөх хүүхдийнхээ хүйс, өгөх нэрээ хүртэл ихээхэн нууцалж байна хэмээн хэвлэлүүд бичиж байсан бол 4-р сарын 12-ны өдөр төрсөн хүүгийнхээ зургийг өчигдөр албан ёсоор олон нийтэд ил болгожээ. Тэд хүүдээ Silas Randall  хэмээх нэрийг өгсөн ба хүүхдийнхээ хүйсийг урьд нь мэдээгүй байсан гэж хэлжээ. Эх сурвалж: www.news.com.au
  • АНГЛИ ХЭЛНИЙ ДҮРМИЙН ТАБЛИЦ: Англи хэл сураад байждээ
    Цахим Англи хэл хуудаснаас англи хэл сонирхогчдод зориулж АНГЛИ ХЭЛНИЙ ДҮРМИЙН ТАБЛИЦ гаргасан байна. Иймрхүү дүрмийн таблиц нь англи хэл сурч буй хүмүүст дүрмийг нэг доор утгыг нь харьцуулан ойлгох боломжийг олгодгоороо маш сайн талтай. Хэлтэй бол хөлтэй. Та бүхэн энэхүү англи хэлний дүрмийн таблицыг тултал нь ашиглаж, толгойдоо хийгээд аваарай. -------------------------...
  • ЭДЕНИЙ ЦЭЦЭРЛЭГ /бяцхан өгүүллэг/
    Цаг хугацаа зогсолтгүй урсан өнгөрсөөр. Цаг хугацаа нэгэн хэм, нэгэн хурдаар урагшилсаар. Гэвч хүмүүн төрөлхтөн тэр цаг мөчид ч тайван агаад юуг ч үл тоох аж. Хээр тал, гуу жалга, мөрөн далайн эрэг хаа сайгүй хүмүүс хонин сүрэг мэт налайн бэлчинэ. Хаашаа ч харсан хот суурин үгүй. Хот тосгон, гудамж талбай, байшин барилга юу ч үл үзэгдэнэ. Эрэгтэй, эмэгтэй хүмүүс бэлхүүс хавиа хөнгөн хал...
  • Канны кино наадмын зургууд
    Канны кино наадамд морилсон оддын зураг даруухан байсан ба зохион байгуулагчдын зүгээс селфи хийж цаг үрэхгүй байхыг анхааруулсан байна.
  • Цаасан урлалын гайхамшиг-1
  • Бусдын дэргэд тамхи татах нь бүдүүлэг хэрэг
    Бусдын дэргэд тамхи татаж эрүүл нэгнээ хордуулдаг хүмүүст зориулж энэхүү видеог  өөр зүйрлэлээр бүтээжээ.
Та соёлтой, боловсон, хуулийн хүрээнд сэтгэгдлээ үлдээгээрэй. Баярлалаа.
  • 500 тэмдэгт
  • болих
  • оруулах

Холбоо тогтоох

Та Like дарж манай мэдээллийг авч байгаарай.