ЧӨЛӨӨТ АГУУЛГА

ШИВЭР МОЛЦОГ ХАНДГАЙ (ALCES ALCES PFIZENMAYERI ZUKOWSKI, 1910)


2016 оны 01 сарын 29, 12:52

Баг. Туруутан - Artiodactyla

Овог. Бугынхан - Cervidae

Статус: Нэн ховор зүйл. ДБХХ-ны Улаан дансны ангилалын шалгуураар олон улсын хэмжээнд “анхааралд өртөхөөргүй”, бүс нутгийн хэмжээнд “устаж болзошгүй” хэмээн үнэлэгдсэн [1]. Таних шинж: Биеийн урт 300 см, сэрвээний өндөр 240 см, жин 570 кг хүрнэ [2]. Бие харьцангуй богино, том, лагс. Мөчид урт. Чих урт, сүүл богино. Дээд уруул доод уруулаа бүрхэж унжина. Хоолойдоо арьсан унжлага буюу сүүхтэй. Мэнжийн сүүх сүндэснийхээс том. Мэнж олон салаалсан том эвэртэй. Эврийн уг богино, бүдүүн, дундаа хавтгай, зөвхөн дээд захаараа олон салаатай. Зүс жигд хар халтар бараан, хөл, хоншоор цайвар [2,3,4,5].

Тархац, байршил нутаг: Хэнтийн уулархаг нутгийн Онон, Хэрлэн, Туул, Хараа, Ерөө, Минж голын тайга, Хөвсгөл орчимд Улаан тайга, Хордил нуруу, Үүр голын сав, Умард Хангайд Бүтээлийн нуруу, Бүрэнгийн нурууны зүүн хэсэгт тархана [1,3-6,7-13]. Гол горхийн хөндийн ам татмын чийгтэй бургас, сөөгөн хус торлогон шугуйт намгархаг нуга, уулын хажуугийн торлог ихтэй үргэлжилсэн ойд нутагладаг [3,5-14]. Гол, горхи, нуур усны ойролцоо байх дуртай [3,5]. Өвөл, зуны байршил нутаг бараг адилхан [5]. Хэнтийд өвөл уулын 2000 м--т өгсөн ойн дээд зах хүртэл бэлчиж, зун заримдаа уулын тагд үзэгддэг [3,5]. Нэн хязгаарлагдмал тархацтай.

Амьдралын онцлог: Ороо нийлэгт IX сард орж, V сарын сүүлч, VI сарын эхээр сүндэс 1-2 ходол төрүүлнэ [5]. Голдуу ганц хоёр толгойгоор тааралдана. Хааяа бүлээрээ 6 хүртэл толгойгоор сүрэглэнэ [3,5]. Бие гүйцсэн манж ганцаар явна. Зун төрөл бүрийн ургамал, өлөн, хөвд, найлзуураар идэшлэнэ. Өвөл бут сөөгийн нахиа найлзуур, мөчир, хөвд зонхилон иднэ. Зун намар мараа долооно. Өглөө, үдэш, шөнө идэвхтэй [3,7,8-14]. Тоо толгой, хомсдох шалтгаан: Бараг судлаагүй. Дээр үеэс мах, арьсыг ашиглах зорилгоор агнаж ховордуулжээ [5,9,10]. Наяад оны эхээр 1000 га-д ноогдох толгойн тоо Хэнтийн Минж голын савд 1-2, Захар, Хэрлэнгийн эхэнд 3-5, Ерөөгийн эх Шарланд 3-4, Бүрэнгийн нурууны зүүн хэсэгт, Ононы эх Тарс орчимд 10 км-т тус бүр нэг тохиолдож, бүх тархац нутагтаа 10 гаруй мянган толгой байсны, 70 хувь Хэнтий, Хангайн уулархаг нутагт тохиолдоно [4,5,13,14]. Монгол оронд 2010 оны байдлаар, 39945 км2 нутагт 1.6 бодгаль ноогдох нягтшилтайгаар 7100 орчим шивэр молцог хандгай тархан байршиж байгааг тогтоосон байна [15]. Хууль бусаар агнадаг. Чоно төлийг хялбар барьж хороодог бөгөөд Хэнтийд хандгайд халдах нь түгээмэл. Хамар залгиурын гуур ихтэй [5]. Байршил нутаг, халиун буга, бор гөрөөс, хүдэр, зэрлэг гахайтай давхцана [5]. Устах аюулд орсон зүйл.

Хамгаалсан байдал: Агнахыг 1953 оноос хуулиар хориглож, Амьтны тухай хуульд нэн ховор амьтнаар бүртгэсэн. Монгол улсын улаан номонд оруулсан.Тархац нутгийн 20 орчим хувь нь улсын тусгай хамгаалалтай газарт хамрагдсан [1,13,14]. Хамгаалах арга хэмжээ: Тархац, нөөц биологийг судалж, хамгаалах арга боловсруулан хэрэгжүүлэх, байршил нутгийн улсын болон орон нутгийн тусгай хамгаалалтад эзлэх хувийг нэмэгдүүлж, хамгаалалтыг сайжруулах, зэрэг амьдрах орчныг хамгаалах арга хэмжээ авах, хууль бус агналтыг таслан зогсоох, удмын санг хадгалах.

Эх зохиол, мэдээ: 1. Clark нар, 2006. 2. Гептнер нар, 1961, 3. Банников, 1954, 4. Соколовнар, 1983, 5. Дуламцэрэн, 1989, 6. Дуламцэрэн, 1970, 7. Намнандорж, 1976, 8. Хайдав нар, 1969. 9. Дамдин, 1963, 10. Намнандорж, 1964, 11. Соколов нар, 1980, 12. Базардорж нар, 1984, 13. Шагдарсүрэн нар, 1987, 14. Шийрэвдамба нар, 1997, 15. Монгол орны ойн туруутан амьтдын судалгаа, 2010.

Эх сурвалж: ШУА "Улаан ном"

01_2

Бусад эх сурвалжид: Дэлхийн бөмбөрцгийн хойд хагас, ойт хээрийн бүсэд тархан амьдардаг. Хандгай нь Монгол орны Хэнтий, Хангай, Хөвсгөл, Их Хянганы салбар уулс, Халх, Нөмрөгийн гол орчмоор тархсан, бугын язгуур дотроо хамгийн томд тооцогддог, Монгол улсын улаан номд бүртгэгдсэн, агнахыг хориглосон дархан цаазтай ховор амьтан юм. Хандгай том цээжтэй, бөгтөрдүү өндөр сэрвээтэй, урт хөлтэй, бахим бүдүүн богино хүзүүтэй, том толгойтой, жижиг нүдтэй, монхор том хамартай, дээд уруул нь махлаг том байдаг. Хүзүүний доод хэсэгт 25-40 сантиметр арьслаг зөөлөн ургац буюу молцогтой. Биеийн зүс нь боровтор хар, хамар дээгүүрээ цайвар бор өнгөтэй, бугын төрөлд хамаарах боловч борвиндоо цагаан үс буюу тана үгүй. Хавар гуужиж эхлэх бөгөөд зуны турш үргэлжилнэ.

Нас бие гүйцсэн эр хандгайн биеийн урт 3 метр орчим, сэрвээний өндөр 2.3-2.5 метр, чихний урт 26 сантиметр, биеийн жин 360-600 килограмм, эврийн дэлгэмэл урт 150-180 сантиметр ба 20-30 килограмм хүнд ажээ. Хандгай эврээ жил бүр 11-12 дугаар сард гээж, 3 дугаар сараас цусан эвэр урган, 8 дугаар сард ясжиж гүйцдэг. Эмэгчин хандгай эвэргүй, биеэр эрэгчнээсээ  багавтар. Хандгайн эрийг нь Мянжиг, эмийг нь Сүндэс, төлийг нь Ходол гэдэг. Хандгай зуны улиралд ус, намаг элбэгтэй газар, өвлийн улиралд бутлаг ургамалтай голын эрэг, тохой нөмөр нөөлөг сайтай газар бэлчээрлэдэг.  Ямар ч өргөн гол мөрөнг саадгүй сэлж гардаг онцлогтой. Гол дотор ургасан усны ургамал идэх дуртай бөгөөд өвс ургамал хайн хэдэн минут ч усан дотор толгойгоо байлгаж чаддаг гэнэ. Хоол тэжээлийн олдоцоос болж улирлын нүүдэл хийх нь байдаг. Идэш тэжээлийн нөөц хомс байвал нэг газраа хэд хоноод дахин бэлчээр сэлгэн нүүдэллэдэг.

Хандгай цагт 55 километр хүртэл хатирдаг. Хоёр наснаасаа үржилд ордог, эр хандгай орооныхоо үед тэнүүчилдэг,  хандгай олноороо сүрэглэдэггүй, эр эмээрээ хослон явдаг. Орооны үед эр хандгай нь эмийгээ эрж урамдах бөгөөд хандгайн урамдалт нь бугын урамдалтаас сул, бөглүү ба 0.5-1 километрт дуулдана. Эр хандгай зөвхөн нэг эмийг дагах бөгөөд эрэгчингүй эм хандгай ганцаараа амьдарна. Эм хандгай 230 орчим хоног хээлээ тээж, гол төлөв нэг юмуу, ховор тохиолдолд ихэр тугал төрүүлнэ. Ходол төрснөөс хойш 10-12 минутын дараа хөл дээрээ тэнцэж, хөхөө эрж эхэлдэг. Эхийнхээ сүүг 3.5-4 сар хөхнө. Хандгайн сүү 8-13 хувь тослогтой, 12-16 хувь уурагтай байдаг ажээ. Хандгай байгаль дээрээ 10 түүнээс дээш наслах нь цөөн боловч 10 наснаасаа хөгширч эхэлдэг байна. Гэхдээ тэжээвэр байдлаар 20-22 жил насалдаг ажээ.

Эх сурвалж: Ч.Буянбадрах "Монгол орны лавлах" эмхэтгэл ном touristinfocenter.mn

САНАЛ БОЛГОХ НИЙТЛЭЛ

  • Дэлхийн хүмүүс
    “Хүн болгон адилгүй хүлэг болгон жороогүй” гэдэг ардын зүйр цэцэн үг байдаг. Энэ тун үнэн зүйл. Үнэхээр хүн болгон өөр өөр байдаг шүү дээ. Зарим нь хар арьстай байхад зарим нь цагаан, улаан, шар арьстай, зарим нь гүн ногоон нүдтэй байхад заримынх нь цэлмэг тэнгэр шиг цэнхэр, заримынх нь саарал. Зарим нь намхан, зарим нь өндөр, заримынх нь үс нь буржгар зарим нь шулуун гэх мэ...
  • Мундаг хүүхэд асрагч байна даа :)
    Бяцхан хүүг харж, хөгжөөх хөгжилтэй нохойны хөөрхөн бичлэгийг үзэж сонирхоорой.
  • Үс /бяцхан өгүүллэг/
    Нэг охин үсээ янзлуулахаар явлаа. Уулын мухрын жижигхэн тосгон. Тэр охин үсчингийн газар очоод мэл гайхав. Тосгоны охид бүгд цугларсан ажээ. Унжийж, хэлбэрээ алдсан гүйлсэн цэцгэн үсний засалтаа толийсон, шинэхэн амьд цэцэг мэт дэлбээлүүлсэн тэр орой нэгэн цэргийн хороо тосгонд ирэв. Тосгоны захиргаанаас айл бүрт хуваагдан унтахаар болж, юутай ч нэг ч айл үлдэлгүй зочинтой болсон юмсанж....
  • Залуу харагдахын нууц нарийн гэдсэнд байдаг
         Өчнөөн үнэтэй гоо сайхны бүтээгдэхүүн хэрэглээд санасан үр дүн авчрахгүй байх нь бий. Ялангуяа хөгшрөлтийн эсрэг бүтээгдэхүүнүүд  анхандаа үр дүнтэй байгаа мэт боловч хэдэн сараар үргэлжлүүлэн хэрэглэсний эцэст илэрхий үр дүн үзүүлдэггүй. Үүний шалтгаан нь арьсандаа бус нарийн гэдэсний үйл ажиллагаатай холбоотой байдаг. Эм даавар нарийн гэдсэнд боловсор...
  • The Official UK Top 40 Singles Chart
    01 Aloe Blacc - The Man.mp3 Татах 02 John Legend - All Of Me.mp3 Татах 03 Duke Dumont Feat Jax Jones - I Got U.mp3 Татах 04 Route 94 Feat Jess Glynne - My Love.mp3 Татах 05 FAUL & Wad Ad Vs Pnau - Changes.mp3 Татах 06 Pharrell Williams - Happy.mp3 Татах 07 John Ma...
  • ЮМ /бяцхан өгүүллэг/
    Нэг дэхь эрдэмтэн хэлэв: - Би үүнийг эртний хүмүүсийн хэрэглэж байсан зэвсгийн төрлийн зүйл болов уу гэж бодож байна. Үүнийг гартаа бариад хүний хацар нүүр зэргийг алгадвал нэлээд хүнд цохилт болно. Мөн, нөгөө талын дайралтыг хорьж хамгаалахад ч гэсэн бүрэн дүүрэн ашиглаж болно. Балар эртний хүмүүс үүнийг бие хамгаалах зэвсэг болгон хэрэглэж байсан болов уу. Хоёр дахь эрдэмтэн босон ирэ...
  • Өнгөний тухай
    Энэ удаа өнгөний тухай цухас мэдээлэл танилцуулахаар шийдлээ. Хорвоо дээр яг одоогоор хэдэн өнгө байгааг бүрэн судлаагүй л байна. Хүн бид энэ хязгааргүй олон өнгөнүүдийг мэдэрдэг нь байгалиас өгсөн гайхамшигт бэлэг юм. Мөн бид энэ олон өнгөнүүдийг өөр өөрөөр хүлээн авдаг нь сонирхолтой. Жишээ нь зураачид бол хүйтэн ба дулаан гэж 2 хувааж хардаг . Монголчууд эртнээс Молом өнгө, Тойм өнг...
  • Эмэгтэй найз
    Минами 27 настай. Орон сууц төлөвлөлтийн компанид ажилладаг. Хэзээнээс ч юм бэ бүү мэд, хамт олныхоо зүгээс Лавлах товчоо гэж нэрлэгдэх болсон. Энэ нэрэндээ дургүй. Төлөвлөгөө ёсоор бол 25 нас хүрэнгүүтээ гэрлэх ёстой байсан юм. Гэхдээ төлөвлөгөөний хугацаа аль хэдийнээ хэтэрч цаашдын төлөвлөгөө ч биелэгдэхгүй болж мэдэх. Хүний амьдрал гэгч төлөвлөгөөний дагуу урагшлах биш. Хайр гээчий...
  • Вилл Смитийн 75 сая ам.долларын үнэтэй гэр
  • Дэлхийн хамгийн үнэтэй үнэртнүүд
    1. Imperial Majesty – Clive Christian Clive Christian нь дэлхийн хамгийн өндөр үнэтэй сүрчиг үйлдвэрлэгч компани. Imperial Majesty үнэртэн 215,000 ам.долларын үнэтэй. 2. Faubourg Extrait – Hermes үнэ: 1500 ам.доллар 3. Poivre – Caron үнэ: 2000 ам.доллар 4. Grand Extrait – Chanel Коко Шанель хэн нэгний хуулбарлаж чадахгүй онцгой найрлага бүхий үнэртэн бүтээ...
  • DREAM BIG
    Хүсэл, Мөрөөдөл, Зорилго....эдгээр үгний ялгаа юунд байдаг вэ? Ерөнхийдөө бол томоохон нэг зүйлийг зааж байгаа байх. Харин хамгийн гол ялгаа нь тухайн зүйлийг тэр хэн хир их хүсэж, хир чухалчилж байгаагаараа, нэг үгээр бол хэмжээгээрээ ялгаатай байх бол уу? Хамгийн томоосоо жагсаавал Мөрөөдөл, Хүсэл Зорилго гэсэн байдлаар хэлж болох юм. Мэдээж хүн бүр өөрөөр л ойлгодог байх л даа. Хүн ...
  • АЛДАРТ “ТОРГОНЫ ЗАМ”
    Марко Поло аав ах нарын хамт Торгоны замаар Монгол руу аялан ирсэн байдаг. 2000 гаруй жилийн өмнөөс ашиглаж байсан “Торгоны их зам” нь эртний Хятадын Хан улсын нийслэл Чанань (Иань) хотоос гараагаа эхэлж, Ганьсу муж, Синь цзя хотуудаар өртөөлөн Дундад Азийн улс орныг дамжин Энэтхэг, Перс, Араб, Газрын дундад тэнгис, Ром, Франц хүрдэг байжээ. Эрдэмтэн С.Н.Рубенко-гийн тэмдэглэ...
  • Эхийн хайр бүхнээс илүү!
         Энэ хорвоо дээр хамгийн энгийн хирнээ хамгийн энхрий зүйл бол үр хүүхдээ хайрласан эхийн сэтгэл билээ. Зөвхөн хүн төрөлхтөн гэлтгүй амьтад ч ялгаагүй  өөрийн үр төлөө халамжилдаг билээ. Ээж үргэлж намайг дэмждэг Бас хамгаалдаг Түүний тэврэлт юунаас ч илүү хүчтэй Ээжийн үнсэлт хамгийн сайхан нь Ээж намайг анх төрсөн цагаас л миний дэргэд байсан Ээ...
  • Нохдын жаргалтай мөч
  • Румыны бохир усны хоолойд амьдрагсад
    Румыны нийслэл Бухарест хот бол баялаг түүхтэй, архитектурын өвөрмөц шийдэлтэй гэгддэг газар юм. Гэхдээ бусад хотуудын ижил энд бас  коммунист нийгмээс үлдсэн амьдрал, мартагдсан хүмүүс бий. Тэд муу усны хоолойд амьдрах ба өөрийгөө Брюс Ли хэмээн нэрийдсэн нэгэн залуу захирах аж. Газар доорх ертөнцийн хаан болон өргөмжлөгдсөн энэ залуу үнэн хэрэгтээ хар тамхины наймаачин ба  ме...
  • КАМЕРТОН хамтлаг 1995 онд нэгэн шинэ жил дээр
    Камертон хамтлаг 1995 онд байгуулагдаж байсан. Тэгвэл тэд тухайн жилээсээ л шинэ жил болон бусад тэмдэглэлт арга хэмжээнүүдэд уригдан дуулдаг байжээ. Нөхөд их азтай. Наадмын шоуны нээлтэнд шууд дуулсан гэж байгаа. Байгуулагдаад 2 долоо гаруй хонож байсан хамтлаг шүү дээ. Өөрсдөө тэрийгээ дурсдаг. Авьяасыг урлагийн гал тогоо ч уриалагхан хүлээж авсан биз.Уншигчиддаа 1995 онд Тагнуулын Ер...
  • "Hotel Transylvania 2" хүүхэлдэйн киноны трэйлэр гарчээ
    Энэ ангид ач хүүгээ хүмүүжүүлэх гэж оролдож байгаа Дракулагийн хөгжилтэй адал явдал гарах ба хүүхэлдэйн кино ирэх 9-р сарын 25-нд АНУ-д нээлтээ хийх юм байна.
  • Кинонууд тусгай эффектүүдгүйгээр яаж харагддаг вэ?
    Та бүхэн кино үзэж байхдаа янз бүрийн үзэгдлүүдийг нь хараад, хэрхэн яаж хийдэг юм бол доо хэмээн гайхширдаг байж магадгүй юм. Мэдээж гайхшрахгүй байхын аргагүй үйл явдлууд, үзэгдлүүдтэй олон зуун кинонууд байдаг ба тэдгээр үзэгдлүүдийг компьютер графикийн аргаар бүтээдэг бөгөөд эдгээр үзэгдлүүдийн зургийг авахад тусгай эффектийг бий болгох студи хамгийн чухал байдаг байна. Харин яг бод...
  • Том киноны бяцхан алдаанууд, та анзаараагүй л байх
     Кино бүтээгчид ямар нэг алдаа гаргахгүйн тулд дахин дахин нягталж шалгадаг хэдий ч үл анзаарагдам алдаанууд кадрт үлдсээр байдаг. "Хоббит" ба "Бөгжний эзэн" "Хоббит" дээр Леголас цэнхэр нүдтэй байдаг бол, "Бөгжний эзэн" дээр сайхан залуу маань хар нүдтэй байжээ. Аль нь ч байсан зохиж л байна. "Харри Поттер", 2001-2011 он Эдгэ...
  • Японы анимэшн киноны загалмайлсан эцэг Hayao Miyazaki
    Хэрвээ 1990-ээд оны үеийн Японы анимэшн буюу зурмал, хөдөлгөөнт киноны гол төлөөлөгчийг нэрлэх болвол Америкийн Walt Disney-тэй зүйрлүүлж болохуйц нэр хүнд бүхий хүн болох Хаяао Мияазаки/Hayao Miyazaki/-г нэрлэхээс өө аргагүй юм. Түүний бүтээсэн, олонд танигдаж, амжилтанд хүрсэн анимэшн кинонуудыг дурдвал: Салхит хөндий/Valley of the Wind/, Тэнгэрийн цайз/Castle in the Sky/, Кикигийн хүр...
Та соёлтой, боловсон, хуулийн хүрээнд сэтгэгдлээ үлдээгээрэй. Баярлалаа.
  • 500 тэмдэгт
  • болих
  • оруулах

Холбоо тогтоох

Та Like дарж манай мэдээллийг авч байгаарай.