ЧӨЛӨӨТ АГУУЛГА

ШИВЭР МОЛЦОГ ХАНДГАЙ (ALCES ALCES PFIZENMAYERI ZUKOWSKI, 1910)


2016 оны 01 сарын 29, 12:52

Баг. Туруутан - Artiodactyla

Овог. Бугынхан - Cervidae

Статус: Нэн ховор зүйл. ДБХХ-ны Улаан дансны ангилалын шалгуураар олон улсын хэмжээнд “анхааралд өртөхөөргүй”, бүс нутгийн хэмжээнд “устаж болзошгүй” хэмээн үнэлэгдсэн [1]. Таних шинж: Биеийн урт 300 см, сэрвээний өндөр 240 см, жин 570 кг хүрнэ [2]. Бие харьцангуй богино, том, лагс. Мөчид урт. Чих урт, сүүл богино. Дээд уруул доод уруулаа бүрхэж унжина. Хоолойдоо арьсан унжлага буюу сүүхтэй. Мэнжийн сүүх сүндэснийхээс том. Мэнж олон салаалсан том эвэртэй. Эврийн уг богино, бүдүүн, дундаа хавтгай, зөвхөн дээд захаараа олон салаатай. Зүс жигд хар халтар бараан, хөл, хоншоор цайвар [2,3,4,5].

Тархац, байршил нутаг: Хэнтийн уулархаг нутгийн Онон, Хэрлэн, Туул, Хараа, Ерөө, Минж голын тайга, Хөвсгөл орчимд Улаан тайга, Хордил нуруу, Үүр голын сав, Умард Хангайд Бүтээлийн нуруу, Бүрэнгийн нурууны зүүн хэсэгт тархана [1,3-6,7-13]. Гол горхийн хөндийн ам татмын чийгтэй бургас, сөөгөн хус торлогон шугуйт намгархаг нуга, уулын хажуугийн торлог ихтэй үргэлжилсэн ойд нутагладаг [3,5-14]. Гол, горхи, нуур усны ойролцоо байх дуртай [3,5]. Өвөл, зуны байршил нутаг бараг адилхан [5]. Хэнтийд өвөл уулын 2000 м--т өгсөн ойн дээд зах хүртэл бэлчиж, зун заримдаа уулын тагд үзэгддэг [3,5]. Нэн хязгаарлагдмал тархацтай.

Амьдралын онцлог: Ороо нийлэгт IX сард орж, V сарын сүүлч, VI сарын эхээр сүндэс 1-2 ходол төрүүлнэ [5]. Голдуу ганц хоёр толгойгоор тааралдана. Хааяа бүлээрээ 6 хүртэл толгойгоор сүрэглэнэ [3,5]. Бие гүйцсэн манж ганцаар явна. Зун төрөл бүрийн ургамал, өлөн, хөвд, найлзуураар идэшлэнэ. Өвөл бут сөөгийн нахиа найлзуур, мөчир, хөвд зонхилон иднэ. Зун намар мараа долооно. Өглөө, үдэш, шөнө идэвхтэй [3,7,8-14]. Тоо толгой, хомсдох шалтгаан: Бараг судлаагүй. Дээр үеэс мах, арьсыг ашиглах зорилгоор агнаж ховордуулжээ [5,9,10]. Наяад оны эхээр 1000 га-д ноогдох толгойн тоо Хэнтийн Минж голын савд 1-2, Захар, Хэрлэнгийн эхэнд 3-5, Ерөөгийн эх Шарланд 3-4, Бүрэнгийн нурууны зүүн хэсэгт, Ононы эх Тарс орчимд 10 км-т тус бүр нэг тохиолдож, бүх тархац нутагтаа 10 гаруй мянган толгой байсны, 70 хувь Хэнтий, Хангайн уулархаг нутагт тохиолдоно [4,5,13,14]. Монгол оронд 2010 оны байдлаар, 39945 км2 нутагт 1.6 бодгаль ноогдох нягтшилтайгаар 7100 орчим шивэр молцог хандгай тархан байршиж байгааг тогтоосон байна [15]. Хууль бусаар агнадаг. Чоно төлийг хялбар барьж хороодог бөгөөд Хэнтийд хандгайд халдах нь түгээмэл. Хамар залгиурын гуур ихтэй [5]. Байршил нутаг, халиун буга, бор гөрөөс, хүдэр, зэрлэг гахайтай давхцана [5]. Устах аюулд орсон зүйл.

Хамгаалсан байдал: Агнахыг 1953 оноос хуулиар хориглож, Амьтны тухай хуульд нэн ховор амьтнаар бүртгэсэн. Монгол улсын улаан номонд оруулсан.Тархац нутгийн 20 орчим хувь нь улсын тусгай хамгаалалтай газарт хамрагдсан [1,13,14]. Хамгаалах арга хэмжээ: Тархац, нөөц биологийг судалж, хамгаалах арга боловсруулан хэрэгжүүлэх, байршил нутгийн улсын болон орон нутгийн тусгай хамгаалалтад эзлэх хувийг нэмэгдүүлж, хамгаалалтыг сайжруулах, зэрэг амьдрах орчныг хамгаалах арга хэмжээ авах, хууль бус агналтыг таслан зогсоох, удмын санг хадгалах.

Эх зохиол, мэдээ: 1. Clark нар, 2006. 2. Гептнер нар, 1961, 3. Банников, 1954, 4. Соколовнар, 1983, 5. Дуламцэрэн, 1989, 6. Дуламцэрэн, 1970, 7. Намнандорж, 1976, 8. Хайдав нар, 1969. 9. Дамдин, 1963, 10. Намнандорж, 1964, 11. Соколов нар, 1980, 12. Базардорж нар, 1984, 13. Шагдарсүрэн нар, 1987, 14. Шийрэвдамба нар, 1997, 15. Монгол орны ойн туруутан амьтдын судалгаа, 2010.

Эх сурвалж: ШУА "Улаан ном"

01_2

Бусад эх сурвалжид: Дэлхийн бөмбөрцгийн хойд хагас, ойт хээрийн бүсэд тархан амьдардаг. Хандгай нь Монгол орны Хэнтий, Хангай, Хөвсгөл, Их Хянганы салбар уулс, Халх, Нөмрөгийн гол орчмоор тархсан, бугын язгуур дотроо хамгийн томд тооцогддог, Монгол улсын улаан номд бүртгэгдсэн, агнахыг хориглосон дархан цаазтай ховор амьтан юм. Хандгай том цээжтэй, бөгтөрдүү өндөр сэрвээтэй, урт хөлтэй, бахим бүдүүн богино хүзүүтэй, том толгойтой, жижиг нүдтэй, монхор том хамартай, дээд уруул нь махлаг том байдаг. Хүзүүний доод хэсэгт 25-40 сантиметр арьслаг зөөлөн ургац буюу молцогтой. Биеийн зүс нь боровтор хар, хамар дээгүүрээ цайвар бор өнгөтэй, бугын төрөлд хамаарах боловч борвиндоо цагаан үс буюу тана үгүй. Хавар гуужиж эхлэх бөгөөд зуны турш үргэлжилнэ.

Нас бие гүйцсэн эр хандгайн биеийн урт 3 метр орчим, сэрвээний өндөр 2.3-2.5 метр, чихний урт 26 сантиметр, биеийн жин 360-600 килограмм, эврийн дэлгэмэл урт 150-180 сантиметр ба 20-30 килограмм хүнд ажээ. Хандгай эврээ жил бүр 11-12 дугаар сард гээж, 3 дугаар сараас цусан эвэр урган, 8 дугаар сард ясжиж гүйцдэг. Эмэгчин хандгай эвэргүй, биеэр эрэгчнээсээ  багавтар. Хандгайн эрийг нь Мянжиг, эмийг нь Сүндэс, төлийг нь Ходол гэдэг. Хандгай зуны улиралд ус, намаг элбэгтэй газар, өвлийн улиралд бутлаг ургамалтай голын эрэг, тохой нөмөр нөөлөг сайтай газар бэлчээрлэдэг.  Ямар ч өргөн гол мөрөнг саадгүй сэлж гардаг онцлогтой. Гол дотор ургасан усны ургамал идэх дуртай бөгөөд өвс ургамал хайн хэдэн минут ч усан дотор толгойгоо байлгаж чаддаг гэнэ. Хоол тэжээлийн олдоцоос болж улирлын нүүдэл хийх нь байдаг. Идэш тэжээлийн нөөц хомс байвал нэг газраа хэд хоноод дахин бэлчээр сэлгэн нүүдэллэдэг.

Хандгай цагт 55 километр хүртэл хатирдаг. Хоёр наснаасаа үржилд ордог, эр хандгай орооныхоо үед тэнүүчилдэг,  хандгай олноороо сүрэглэдэггүй, эр эмээрээ хослон явдаг. Орооны үед эр хандгай нь эмийгээ эрж урамдах бөгөөд хандгайн урамдалт нь бугын урамдалтаас сул, бөглүү ба 0.5-1 километрт дуулдана. Эр хандгай зөвхөн нэг эмийг дагах бөгөөд эрэгчингүй эм хандгай ганцаараа амьдарна. Эм хандгай 230 орчим хоног хээлээ тээж, гол төлөв нэг юмуу, ховор тохиолдолд ихэр тугал төрүүлнэ. Ходол төрснөөс хойш 10-12 минутын дараа хөл дээрээ тэнцэж, хөхөө эрж эхэлдэг. Эхийнхээ сүүг 3.5-4 сар хөхнө. Хандгайн сүү 8-13 хувь тослогтой, 12-16 хувь уурагтай байдаг ажээ. Хандгай байгаль дээрээ 10 түүнээс дээш наслах нь цөөн боловч 10 наснаасаа хөгширч эхэлдэг байна. Гэхдээ тэжээвэр байдлаар 20-22 жил насалдаг ажээ.

Эх сурвалж: Ч.Буянбадрах "Монгол орны лавлах" эмхэтгэл ном touristinfocenter.mn

САНАЛ БОЛГОХ НИЙТЛЭЛ

  • 1990-д оны үед хамгийн их эрэлттэй байсан хүнсний бүтээгдэхүүнүүд
  • ДОЛООН БУРХАНД ХҮСЛЭЭ БУРУУ ИЛЭРХИЙЛЖ БОЛДОГГҮЙ АЖЭЭ
    Эртнээс нааш хүмүүс шөнийн тэнгэр дэх мянга мянган оддыг харагдах байдлаар нь ангилж өөр өөрсдийн нэршлийг өгсөн байдаг. Монголчууд бид Хүн 5 одны орд, Маралын одны орд, Үхрийн одны орд, Долоон бурхан одыг харагдах хэлбэрээр нь “Шанага 7 од” гэх мэтээр өөрсдөө зохиож нэрлэсэн. Долоон бурхан одны домог: Эрт цагт цорын ганц хүүтэй нэгэн эмгэн байжээ. Хүү нь хугацаагүй ...
  • Asura Cryin - S1 [Монгол хадмал] 1-13
    Төрөл: Fantasy, Mecha(Super Robot), Action, Romance Ангийн тоо: 13 Гарсан Он: 2009-04-02 Чанар: 480p Орчуулсан баг: Animes Товч Танилцуулга:  Нацүмэ Томохарүг багын найз Мисаогийнх нь сүнс үргэлж дагаж явах ажээ. Тэрээр ахындаа нүүн очиж энгийн тайван амьдрахыг хүссэн боловч ахынхаасаа ямар ч тайлбар, зааваргүй, цоожтой хайрцаг олно. Хэдийгээр...
  • Хүүхдүүдийн анхны туршилтууд
  • ДАЙСАН /өгүүллэг/
    Жүжигчин бүсгүй бүрэг харанхуйн дунд нулимс дуслуулан уйлж сууна. Өөрийнхөө гол дүрд тоглосон киног үзэнгээ. Бүсгүйн өнгөрсөн амьдралд эцэг эх хоёр нь түүний анхны дайсан байв. Ах нь дараагийн дайсан болов. Тийм учраас энэ орчлонгийн бүх хүн дайсан мэт санагдана. Ялангуяа эр хүйстэн хэн ч бай бүгд түүний дайсан мэт үзэгдэнэ. Тэгээд дайсан нэмэгдэх бүр гүн хар ангал уруу нэг нэг шатаар д...
  • Хэлний күүрс 2
    Хэлний бэлтгэлээ гэж. Ёстой л таван хэлийн амьтад хөлхдөг газар даа эртний Хархорум шиг. Коридорт гарч байгаа чимээгий нь сонсохоор найрал хөгжмийн багийнхан тус тусдаа бэлтгэлээ хийж байгаам ч юм шиг. Нэг нутгийн нэгнээ танихгүй 2 хүн германаар танилцаж, ярилцах гэж зовчно. (Харин би одоохондоо монгол хүнтэй тэгж танилцаагүй л явна). Тухайлбал би хэдэн долоо хоногийн...
  • Аялах уу? Цуврал 3: Сөүлийг зорих 10 гайхалтай шалтгаан
    1. Букчон Ханнок тосгон Үндэсний хэв шинжийг агуулсан энэ газар яахын аргагүй сэтгэл татам бөгөөд тосгоноор явж үзэхэд эртний гурвалжин дээвэртэй байшингуудтай тааралдах ба  энд хуучны хэв маягаа хадгалсан "цайны газар", музей бий.    2. "Огтагон" "New Hilltop" зочид буудлын ойролцоо орших хотын хамгийн халуухан клуб болох "Огтагон&...
  • Вовка ганц удаа үнэн ярьсан нь
  • Банана ашиглан хийсэн гайхалтай бүтээлүүд
  • Экс найз залуугаа эргүүлэн татахын тулд мэс засалд оржээ
    Lee Hee Danae  гэх 15 настай охин найз залуугаа эргэж ирүүлэхийн тулд гоо сайхны хагалгаанд орсон нь шуугиан тариад байна. Түүний амьд хүүхэлдэй мэт болж өөрчлөгдсөн зургийг хараад хүмүүс харахад ч хайран гэмээр хөөрхөн гэж бичицгээж байна. Хятадын Weibo дахь хуудсандаа зургуудаа оруулж эхэлснээс хойш 320,000 дагагчтай болсон энэ охиныг дэмжигчид  салсан найз залуу нь эргэж ир...
  • Кэйти Холмс хуучин нөхрийнхөө найзтай романс үүсгэж байна уу?
    Жейми Фокс бол Том Круз болон Кейти Холмс нартай олон жилийн туршид гэр бүлийн найзууд байсан нэгэн юм. Харин Том Крузээс салснаасаа хойш элдэв цуурхалд өртөхгүй байсан ганц бие ээж Кейти Холмсын Нью-Иорк дахь гэрээр Жейми Фокс олонтаа зочлох болсон нь папарациудын хараанд өртжээ. Жейми Фоксийн шинээр зураг авалтанд оролцож буй зочид буудалд Кейтигийн нэр байж таарсан ба нэг нэгнийхэ...
  • ОЛОН НИЙТИЙН СҮЛЖЭЭ БА ХҮН ТӨРӨЛХТӨН ЦОВДЛОГДСОН НЬ
    Өнөөгийн бидний амьдарч буй эрийн үенийг цахим ертөнцгүйгээр, олон нийтийн сүлжээгүйгээр төсөөлөхийн аргагүй. ШУ-ын хөгжил нь технологийн хөгжлийн түлхэц болсноор бидэ өдөр тутмын амьдралдаа хэрэглэх олон сайхан тусламж, хялбарчилсан, мэдээллийг олон талаас авах гэх мэт ашигтай олон зүйлийг технологийн хөгжлөөр дамжуулан олж авч байна. Малаа GPS-ээр хаа байгааг нь мэдэх боломжтой болтлоо...
  • Та урьд өмнө нь ийм өд харж байсан уу?
    Уран бүтээлч бүр уран бүтээлүүдээ өөрийн гэсэн арга барилаар дагнан туурвидаг бөгөөд энэхүү арга барил нь тухайн уран бүтээлчийн бусдаасаа ялгарах гол онцлог давуу тал нь болдог. Харин энд танилцуулж буй Крис Мейнард гэх уран бүтээлчийн уран бүтээлүүдийг бусдынхтай харьцуулах бараг л боломжгүй аж. Учир нь тэрээр өдөн хайчилбараар дагнан уран бүтээлээ туурвидаг байна. Тийм ч учраас түүни...
  • Эрчүүд эмэгтэйчүүдээс богино насалдаг 15 шалтгаан
    Дэлхий дээр өндөр насалж буй хүмүүсийн дийлэнх хувь нь эмэгтэйчүүд байдаг гэсэн аман яриа байдаг харин үүнийг хэр бодит болохыг шалгахаар эрдэмтэд судалгаа явуулжээ. Судалгаанд 49 хүнийг хамруулахад зөвхөн 2 нь л эрэгтэй байв. Ийнхүү энэ яриа үнэн болох нь батлагдав. Эрчүүд эмэгтэйчүүдээс богино насалдаг шалтгаан эдгээр ч байж болох юм.
  • ҮНДЭСНИЙ СЭХЭЭТНҮҮД ҮГҮЙЛЭГДЭЖ БАЙНА
    Сэхээтэн гэдэг бол аль ч цаг үед нийгмийнхээ шилдэг тэргүүний хэсэг нь, хөгжил дэвшилд манлайлан үлгэрлэгч нь, шаардлагатай үед золиос, төлөөс ч болж чаддаг тийм элит хэсэг нь юм. Тийм ч учраас СЭХЭЭТЭН гэж оноож нэрлээ биз ээ. Нэг бус хэд хэдэн цаг үеийн сэхээтнүүдийнхээ сор манлай болсон Л.Түдэв абугай “Сэхээтэн гэдэг нь сэхээрч, ухаарсан хүнийг хэлнэ” хэмээсэн. Сэхээр...
  • Дутуу нойртой явах хөгшрүүлээд зогсохгүй маш аюултай!
         Дэлхийн эрүүл мэндийн байгууллагаас нэгтгэсэн 2015 оны статистик  тоо баримтаас үзвэл, дэлхийн хамгийн урт настай улсаар дундаж наслалт 84 гэсэн үзүүлэлтээр Япон улс 1-р байранд оржээ. Гэхдээ Японы эмэгтэйчүүд дэлхийд №1 байхад эрчүүд нь №2-т оржээ. Эндээс үзвэл, дэлхийн хамгийн эрүүл хооллолт, эрүүл амьдралын хэв маягтай Япон улсад ч гэсэн эмэгтэйчүүд ...
  • Аялах уу? Цуврал-6: Энэтхэгийн хамгийн үзэсгэлэнтэй далайн эргүүд
    Энэтхэгт сэтгэл татам газрууд олон бий. Жил бүр олон тооны жуулчдыг ихээр 10 далайн эргийг танилцуулж байна. 1. Radhanagar эрэг, Havelock арал Хамгийн тайван наран шарлагын  газар гэхэд болно. 2. Agonda эрэг, Goa Цэнгэг ус, далдуу модтой энэ эрэгт та майхан түрээслэн буудаллаж, наран жаргахыг харах боломжтой. 3. Lighthouse эрэг, Kerala Энэ эрэгт жуулчдад зориулса...
  • Таны хүүхэд насыг санагдуулах шинэ жилийн ил захидлууд
    12 сар гарч шинэ жилийн уур амьсгал орсон хэдий ч, өнөөдөр л нэг цас орж юу юугүй шинэ жил айсуйг мэдрүүлэх шиг боллоо. Харин энэ уур амьсгалыг илүүтэй мэдрүүлж, таны хүүхэд насны гэгээхэн дурсамжуудыг эргэн сануулах шинэ жилийн ил захидлуудын зургуудыг та бүхэнд хүргэж байна. Эдгээр гайхалтай ил захидлууд таныг хүүхэд насаа багахан хугацаанд ч болов эргэн дурсахад тусална хэмээн найдаж...
  • Шилдэг гэрлэх саналууд
  • Сүйт бүсгүйгээ хуримын даашинзтай харах үед...
Та соёлтой, боловсон, хуулийн хүрээнд сэтгэгдлээ үлдээгээрэй. Баярлалаа.
  • 500 тэмдэгт
  • болих
  • оруулах

Холбоо тогтоох

Та Like дарж манай мэдээллийг авч байгаарай.